Van wie is Irak?
Eind 2025 bracht ik een kort bezoek aan Irak. Het was niet voor het eerst, maar ik zag wel voor het eerst het zuiden, Basra, de beroemde moerasgebieden, en de vele olievelden. Terug in Nederland voelde ik verbijstering.
Mesopotamië, het tweestromenland, de vruchtbare aarde gevoed door de Eufraat en de Tigris, het is de bakermat van de landbouw. Hier werden tarwe, erwten en olijven voor het eerst gedomesticeerd. En dan zijn er die moerasgebieden in zuidwest Irak, de thuisbasis van een diepgewortelde cultuur en gemeenschap van mensen: de Moerasarabieren. Hun leven is nauw verbonden met water, riet en waterbuffels, en dat al meer dan vijfduizend jaar.
Het is allemaal kapot.
Waar het water eens in overvloed stroomde, is nu droogte. Klimaatverandering en opwarming spelen daarin een rol, temperaturen lopen in Irak ’s zomers op tot vijftig graden. Maar de werkelijke oorzaken van de vernietiging van landbouw en moerasgebieden in Irak zijn niet de toenemende hitte.
Het opdrogen van rivieren wordt in de eerste plaats veroorzaakt door de vele dammen in de bovenstroom van de Eufraat, Tigris en de kleinere rivieren die in Zuid Irak uitmonden in de Shatt Al- Arab rivier. Er stroomt gewoon veel en veel minder water naar het zuiden, zo weinig dat de zoute golfstroom inmiddels 200 kilometer Irak binnen stroomt, van zuid naar noord. Het zijn in de eerste plaats de buurlanden Turkije en Iran die zo de watertoevoer in Irak hebben afgeknepen. Slecht beheer en vervuilende industrie in eigen land (inclusief Koerdisch Irak) verergeren de situatie.
Onder de eindeloze akkers met dadelpalmen verbouwden boeren vroeger groentes (als voedselbossen!). Er was een paradijselijke overvloed. Door verzilting en vervuiling van het water kunnen boeren hun akkers niet meer irrigeren en hebben zij hun land en boerenbestaan grotendeels opgegeven.
Het droogleggen van de unieke moeraslanden is een pijnlijke geschiedenis die begon onder Saddam Hussein, en nu op grote schaal wordt doorgezet voor de aanleg van olievelden. In afstemming met buurland Iran wordt rivierwater door dammen tegengehouden om de draslanden verder te dempen. De olievelden zijn bovendien grootgebruikers van grondwater en dragen verder bij aan de watertekorten.
Vervuiling
Behalve droogte is er ernstige vervuiling, met opnieuw een hoofdrol voor de olie-industrie: 90 procent van de nationale inkomsten komen voort uit de verkoop van ruwe olie. Niet alleen de moesgebieden zijn opgeofferd aan de olie-industrie, ook elders in het land wordt op talrijke plekken opgepompt. In de provincie Basra zijn de dadelplantages verworden tot olievelden.
Door het oppompen van ruwe olie en continue gas-affakkeling veroorzaakt de olie-industrie ernstige lucht- water- en bodemverontreiniging. Op die manier sterven de moerasgebieden, én de landbouwgebieden. Ook de gezondheid van mensen en dieren wordt ernstig aangetast. Olie-extractie in de omgeving van dorpen en steden verhoogt de kans op kanker, aangezien kankerverwekkende stoffen via water en bodem of door directe inademing van de lucht in de voedselketen van de bevolking terechtkomen.
Vandaar dus mijn vraag: Van wie is Irak?
Niet van de boeren die niet meer in staat zijn om voedsel te verbouwen voor de eigen bevolking.
Niet van de resterende moerasgemeenschappen bij wie grond en water letterlijk onder hun voeten verdwijnen.
Ook niet van burgers van miljoenensteden als Basra, die schoon water moeten kopen om zich te wassen en waar ’s zomers soms letterlijk zwart water uit de kraan komt.
Dadelboer Mahmoud en zijn familie
Buitenlandse spelers bepalen wat er gebeurt
Degenen die werkelijk bepalen wat er gebeurt met land, lucht, water, bevolking, ja met alle leven in Irak, dat zijn feitelijk buitenlandse spelers die nergens verantwoording voor hoeven af te leggen. Al helemaal niet aan de bevolking van Irak.
Buitenlandse oliebedrijven als het Chinese PetroChina, het Franse TotalEnergies en het Britse BP hebben licenties om hun gang te gaan. De Iraakse ministeries van Olie en van Financiën faciliteren de boel zonder te verwijzen naar nationale wetten en regelgeving over verwerving van kwetsbare natuurgebieden, zoals beschermde moerassen (die notabene zijn opgenomen op de UNESCO Werelderfgoedlijst).
Wat betreft het bouwen van dammen in grensoverschrijdende rivieren, hebben Turkse en Iraanse overheden de overhand als het gaat om watergebruik. Ze hanteren vaak een eigen-volk-eerst beleid, of maken het water onderdeel van geopolitieke rivaliteit. De Iraakse regering is daarom afhankelijk van de buurlanden om goede samenwerking op het gebied van water veilig te stellen.
En intussen gaat het oliepompen maar door.
Collatoral damage
Als ik dit alles op me laat inwerken dan lijkt het bijna alsof dit land en zijn bevolking worden opgegeven als collatoral damage, bijkomende schade van een levensstijl die gebaseerd is op fossiele brandstoffen. Wat blijft er over voor toekomstige generaties Irakezen bevolking?
Wat mij hoop geeft is dat ik boeren heb gesproken die niet hebben opgegeven. Mahmoud onderhoudt de dadelboerderij van zijn familie naast Basra, ook al is 90 procent van de dadeltelers in deze regio naar de stad vertrokken. Awda kocht een dure ontziltingsmachine om gezond water te leveren voor de gewassen op zijn akker. En Laffa, wiens prei en okra zijn gestorven na een extreem droog seizoen, vestigt zijn hoop op de jonge jojoba- en dadelbomen. Jojoba en dadels verdragen een hoger zoutgehalte.
De landbouw is van fundamenteel belang voor een gezond en duurzaam Irak, dat nu leeft van olie-inkomsten (en vervuild is door de olie-industrie). Landbouw draagt bij aan voedselsoevereiniteit, het omkeren van de woestijnvorming, bodemverbetering en natuurlijk werkgelegenheid. Maar om te kunnen overleven als sector is het absoluut noodzakelijk om Irak terug te geven aan zijn inwoners.
Wie meer wil lezen:
Oil wipes out the Hawizeh Marsh in southern Iraq: When companies destroy a World Heritage site, Safaa Khalaf 2026
Iraq Energy Profile: Second-Highest OPEC Oil Producer – Analysis, EurAsia Review 21 July 2025
Various reports, Save the Tigris
Noot: Ik was in Irak met Miranda Lakerveld van World Opera Lab. Het Grote Midden Oosten Platform/Green MENA Network en World Opera Lab werken samen in Irak, met een gedeelde inzet om lokale gemeenschappen en regeneratieve initiatieven te versterken.
Share this post via
