De Schok: hoe het Iraaks moerasgebied veranderde in één van ’s werelds grootste oliegebieden.
Vijf jaar geleden pas… Mostafa vindt het bizar, er is zoveel veranderd. Hij was amper negentien en visser, net als zijn vader en grootvader. Ze woonden toen nog in hun rieten hut, omringd door kronkelende kanaaltjes, in Hawizeh, te midden van Al-Ahwar, onder buitenlanders bekend als het Iraaks moerasgebied. De drijvende dorpjes kende Mostafa blindelings; al vanaf een jaar of een, twee haalde hij er streken uit. Hij weet de namen van zijn vriendjes nog; sommige waren vernoemd naar een vogel- of vissoort die alleen in Al-Ahwar voorkomt.
In emotionele buien zag hij zichzelf, vijf, zes jaar oud, hij kon niet eens lezen, met zijn vader vissen op hun houten kano. Wat moest een mens met een auto? Hij leefde het leven van zijn ouders en voorouders, en dat van zijn kinderen zou niet anders zijn.
“Je moet de voorgeschiedenis weten om de rest van mijn verhaal te snappen,” zegt Mostafa halverwege ons WhatsApp-gesprek, voor hij een sprong maakt naar 2021: “de schok.”
Hier belandt Mostafa bij zijn verhaal over olie en wat inmiddels wordt beschreven als de “ecocide” op Al-Ahwar—de Mesopotamische moerassen, nu een van ’s werelds meest bedreigde ecosystemen. Ooit was deze streek een van de grootste wetlands ter wereld, gelegen op het kruispunt van de Eufraat en de Tigris: het Hof van Eden, volgens de Bijbel.
Mostafa’s vader of grootvader was het verhaal misschien jaren eerder begonnen. Bij de proefboringen in de jaren dertig, bij de eerste olie-exploitaties in de jaren zestig, of bij de interesse van grote oliemultinationals in de jaren tien van deze eeuw: TotalEnergies, Petronas, PetroChina en Geo-Jade. Met Maysan Oil Company, hun Iraakse partner, bezetten ze de drie grote olievelden in Al-Ahwar: Majnoon, Halfaya en Hawizeh 1.”
Elk veld is een hoofdstuk apart. Majnoon, Arabisch voor ‘gek’, bewaart een van de grootste oliereserves ter wereld. Over Halfaya zijn de meeste gegevens bekend. Dit olieveld van drie keer zo groot als Parijs ligt op 200 meter van dorpjes in het hart van het historische moerasgebied Hawizeh. Zes stations pompen er dagelijks 60.000 kubieke meter water uit de grond, vergelijkbaar met het verbruik van een middelgrote stad. Zes fakkelinstallaties verbranden er non-stop overtollig gas. Van alle TotalEnergies-locaties is Halfaya qua rookgasemissies een van de meest vervuilde en vervuilende, schreven onderzoekers van mediaplatform Daraj medio 2024 in het rapport When Prosperity Turns Poisonous; The Dark Side’s of Basra’s Oil Fields.
En dan Hawizeh 1, een uitbreiding van Halfaya, waar nog aan gewerkt wordt. Het figureert zowel tussen de door het Ramsar-verdrag beschermde wetlands als tussen UNESCO’s werelderfgoedlocaties. In zijn evaluatie wees het Werelderfgoedcomité erop dat “voortdurende winningsactiviteiten in de regio zich niet laten verenigen met de status van werelderfgoed.”
“Plotseling dreven er graafmachines langs de rietbossen”
De schok. “Plotseling dreven er die zomer van 2021 graafmachines, bulldozers en kiepwagens langs de vlottende moerasdorpjes en metershoge rietbossen Hawizeh binnen.” Mostafa ziet het nog voor zich. Het gegraaf, geboor en de optrekkende kleimassa’s. En toen: de dammen. Een grote om de watertoevoer vanuit Iran naar het moeras te blokkeren, en kleinere om de waterstroom een andere kant op te dwingen. Later zou Mostafa zich deze invasie als de voorbode van al het onheil herinneren. Zijn Hawizeh was een groot olieterrein geworden. Met overal controleposten en grensovergangen. Alleen met toegangspasjes konden bewoners er nog langs. Terwijl zij langzamerhand opgesloten raakte in de nieuwe industriële veiligheidszone, verdedigde hun regering dat er werd ingegrepen om smokkel en drugshandel te bestrijden.
“De uitdroging zette onze levens op hun kop,” vervolgt Mostafa. “We moesten ons rieten huis verlaten en verhuisden naar een cementenhuis aan de rand van ons dorp. Hebben we nog geluk mee. Ik ken er zoveel die nu in van klei geïmproviseerde bouwsels bivakkeren.”
Het bleek het begin van een exodus. Afgaand op berekeningen van IOM, het VN-migratieagentschap, verachtvoudigde de groep mensen die Al-Ahwar moest achterlaten van 20.000 in 2021 tot minstens 166.000 in 2025.
Mostafa is nu dagloner. “Ik pak alles aan. Of het nou ’s nachts is of overdag. Losse klussen in de bouw. Invaldiensten bij de elektriciteitscentrale. Iedereen zit in hetzelfde schuitje. De een probeert het te rooien met losse klussen, een enkeling werkt voor een oliemaatschappij, de rest is werkloos. Wij en de moerassen waren één. Ons dagelijks leven, ons wonen, ons eten, ons werk, onze buffels, de visserij. Al-Ahwar was onze wereld. Alles is compleet weg.”
“Liefst zouden ze ons allemaal laten verdwijnen.”
Zal er nog iets van Al-Ahwar overblijven, peinzen de ontwortelde bewoners. Waarschijnlijk zal de nieuwe generatie het leven in de moerasstreek nooit meemaken. Eeuwenoude culturen en tradities dreigen te verdwijnen. Uit toekomstangst stortte Mostafa zich op het activisme. Zelfs zijn vader ging mee naar wekelijkse demonstraties en manifestaties met spandoeken voor de lokale waterdienst. Niet dat het indruk maakt, verzucht Mostafa. “Voor ons, bewoners van Hawizeh, is er nul interesse. Liefst zouden ze ons allemaal laten verdwijnen.”
Bewoners van de Hawizeh protesteren tegen de olie industrie
Dat is een rake observatie, analyseren onderzoekers Safaa Khalaf en Jamel Al-Sayegh begin dit jaar in Oil wipes out the Hawizeh Marsh in southern Iraq: when companies destroy a World Heritage site. Dit door de Franse NGO Terre Solidaire gepubliceerde onderzoeksrapport toont hoe het Iraakse staatsapparaat de hele bevolking als bedreiging voor de veiligheid labelt. De regio is gemilitariseerd. Vrouwen uit het dorp Al-Bu Khassaf krijgen geen toegang meer tot het belangrijke Um al Naaj-meer, of tot wat er rest van het riet op de bodem van de droge moerasdelen.
De inhoud van de contracten, de ons-kent-ons cultuur, het gekonkel tussen de oliemultinationals en het Iraakse staatsapparaat, en het gemarchandeer van de lokale leiders. Safaa Khalaf en Jamel Al-Sayegh wilden het allemaal weten. Nu ondervinden ze dagelijks de gevolgen. Na dertien jaar vervolging, intimidatie en doodsbedreigingen ontvluchtte Al-Sayegh Irak, net als Khalaf. En tientallen onderzoekers, journalisten en activisten met hem. Het had nog slechter kunnen aflopen, legt Khalaf uit in een Zoom-gesprek. “Talloze mensen zijn door de overheid, of door rivaliserende groeperingen in het zuiden van Irak, gearresteerd of geëxecuteerd. De olie-industrie opereert onafhankelijk van het staatsapparaat. Daarnaast zetten ze particuliere beveiligingsbedrijven in om critici de mond te snoeren.”
Het juridische verhaal van de olie-ecocide op de moerasgebieden leest als het scenario van een corruptiethriller. De intriges, vol fraude, list en bedrog, staan in het rapport van Terre Solidaire. Vervalste landtitels voor oliegebieden. Ministers die zich zonder juridische basis het recht toe-eigenen om over de uitgedroogde moerassen te beschikken. Selectieve en ongrondwettelijke juridische interpretaties. In een van de contracten beloven de Iraakse autoriteiten om niet op te treden tegen milieuvervuilende oliebedrijven. Het resulteerde, aldus de onderzoekers, in “een roofzuchtige onderneming” die wordt gerund door invloedrijke figuren binnen het Iraakse staatsapparaat, stamhoofden, gewapende groeperingen en oliemultinationals.
Dus verdwijnt Al-Ahwar. Het “ecologische wonder,” volgens een Iraakse VN-gezant, verschrompelde van 20.000 vierkante kilometer begin jaren negentig naar 4.000 vierkante kilometer. 76% minder buffelkuddes. Van tachtig ton dagelijkse visvangst bleef bijna niets over. Hawizeh is volledig uitgedroogd.
“Al-Ahwar is een van ’s werelds oudste beschavingen”
“Het gaat hier niet over zomaar een plek op de kaart,” raast Mostafa. “We wonen hier al duizenden jaren. Al-Ahwar is een van ’s werelds oudste beschavingen met volksverhalen, gedichten en gezegden. Het is deel van mij, van ons, van onze identiteit. Ons thuisland.”
Het gaat om het landsbelang, beargumenteert de Iraakse regering. De schatkist is voor 90 procent gevuld met olie-inkomsten. Kortom, de moerasstreek zou economisch niets opleveren. Een miskenning, stelt Jamal Al-Sayegh, via WhatsApp. “Het moerasgebied levert het grootste deel van de vis die de mensen in Irak consumeren. Het water verzacht het klimaat en is nodig voor het ecologisch evenwicht. In Al-Ahwar richten de oliemultinationals niets goeds uit. Slecht betaalde banen, slechte arbeidsomstandigheden en slechte contracten, als iemand al een contract heeft. Pure uitbuiting.”
Officieel nemen de multinationals maatschappelijke verantwoordelijkheid. Er wordt, onder andere, een kinderspeeltuin, een medisch centrum en een beter water- en elektriciteitsnetwerk beloofd. “Komt voor 90 procent niets van terecht,” zegt Khalafs collega Jamal Al-Sayegh. “Het medisch centrum kwam er, maar is nooit opengegaan. Mensen proberen rond te komen van hun stukjes grond, rijstteelt of veehouderij, of eigen handwerk, maar de luchtvervuiling en droogte maken dat praktisch onmogelijk.” De familie van Mostafa is, zoals vele anderen in Al-Ahwar, niet aangesloten op het waternet en daarom afhankelijk van tanks. Toch is het niet ingewikkeld, vindt de activist. “Alle oliebedrijven de moerasstreek uit. Dan komt het water vanzelf terug.”
Niettemin komt de milieuschade van olieveld Hawizeh 1 straks minstens in de buurt van die van het naastgelegen Halfaya, voorspellen Khalaf en Al-Sayegh in hun Terre Solidaire-rapport. De productieafspraken voor Halfaya zijn heimelijk verlengd tot 2040, het jaar waarin Iraks watertekort naar schatting 4,6 op een schaal van 5 bereikt op de Global Water Stress Index, nagenoeg volledige droogte. Staatsbedrijf Maysan kondigde aan dat de ontwikkelingsactiviteiten, waaronder extra olieputten en exportleidingen, “doorgaan.”
Deel dit bericht via
